Jest jednak druga strona tej ciszy. Wątroba regeneruje się jak żaden inny narząd i po usunięciu przyczyny potrafi wrócić do formy. Warunek jest jeden: przyczynę trzeba najpierw nazwać, a to oznacza badania, a nie zgadywanie i nie kolejny słoiczek kapsułek.

Skąd wiadomo, że wątroba jest przeciążona, skoro nie boli?

Sygnały są mało charakterystyczne: przewlekłe zmęczenie, uczucie pełności lub rozpierania pod prawym łukiem żebrowym, wzdęcia, gorsza tolerancja tłustych potraw. Ból pojawia się dopiero wtedy, gdy powiększony narząd rozciąga swoją torebkę. Objawy wyraźne, takie jak zażółcenie skóry i białkówek, świąd, obrzęki czy łatwe siniaczenie, świadczą już o zaawansowanym uszkodzeniu. W praktyce najczęstszym „objawem” jest podwyższone ALT w rutynowych badaniach krwi albo stłuszczenie opisane w USG. Polska grupa ekspertów wskazuje, że stłuszczeniowa choroba wątroby związana z zaburzeniami metabolicznymi jest dziś najczęstszą przewlekłą chorobą tego narządu w kraju¹, a według przeglądu z 2023 roku dotyczy około 30 procent dorosłych na świecie².

Co najbardziej szkodzi wątrobie (i nerkom przy okazji)?

Lista jest krótka i nieprzyjemnie znajoma: nadmiar tkanki tłuszczowej trzewnej, insulinooporność i cukrzyca typu 2, alkohol, wirusy zapalenia wątroby oraz substancje przyjmowane w nadmiarze, w tym paracetamol powyżej zalecanych dawek, niektóre antybiotyki, sterydy anaboliczne i skoncentrowane ekstrakty ziołowe. Europejskie wytyczne z 2024 roku rozdzielają stłuszczenie metaboliczne od postaci mieszanej z alkoholem, przyjmując za granicę około 20 gramów czystego alkoholu dziennie u kobiet i 30 gramów u mężczyzn³. Wątroba i nerki są przy tym połączone wspólnym losem. Osoby ze stłuszczeniem wątroby mają istotnie wyższe ryzyko przewlekłej choroby nerek, a wspólnym mianownikiem są otyłość, nadciśnienie i cukrzyca⁴. Dochodzą leki: niesteroidowe przeciwzapalne obciążają nerki, paracetamol wątrobę, a przewlekłe stosowanie obu grup bez kontroli uderza w cały układ filtrujący.

Jakie badania warto zrobić i jak często?

Podstawowy zestaw to ALT, AST, GGTP, bilirubina i fosfataza zasadowa, uzupełnione o morfologię z liczbą płytek, lipidogram, glukozę na czczo lub hemoglobinę glikowaną oraz USG jamy brzusznej. Z prostych parametrów lekarz wylicza wskaźnik FIB-4, który wytyczne europejskie zalecają u każdej osoby z cukrzycą typu 2, otyłością lub innymi cechami zespołu metabolicznego jako pierwszy krok oceny ryzyka włóknienia³. Wynik wysoki kieruje na elastografię, czyli bezbolesny pomiar sztywności wątroby. Przy niskim ryzyku ocenę powtarza się co jeden do trzech lat, przy czynnikach ryzyka częściej, zgodnie z zaleceniem lekarza³. Skoro próbka krwi i tak jest pobierana, warto dołożyć kreatyninę z eGFR i badanie moczu na albuminurię. Wątroba i nerki chorują razem, więc sensownie jest je razem sprawdzać.

Co pomaga wątrobie wspomagająco, a co jest tylko obietnicą?

Warto uczciwie postawić sprawę: żadne z europejskich ani polskich zaleceń nie wymienia substancji doustnej, która sama w sobie cofnęłaby stłuszczenie¹³. Podstawą pozostaje redukcja masy ciała i zmiana diety. Preparaty opisywane jako leki na wątrobę bez recepty oraz suplementy zawierają najczęściej sylimarynę z ostropestu, fosfolipidy sojowe, ornitynę lub cholinę i mogą być stosowane wspomagająco, na przykład w okresie zmiany stylu życia, ale nie zastępują diagnostyki ani nie zwalniają z ograniczenia alkoholu. Cholina jest jedynym z tych składników, dla którego europejski urząd ds. bezpieczeństwa żywności zatwierdził oświadczenie, że przyczynia się do utrzymania prawidłowej funkcji wątroby. Reszta to dane z badań o różnej jakości, o czym będzie niżej. Ktoś, kto przyjmuje inne leki lub ma rozpoznaną chorobę wątroby, powinien o takim wsparciu porozmawiać z lekarzem lub farmaceutą.

Jak działa ostropest i co mówią o nim badania?

Sylimaryna to kompleks flawonolignanów z nasion ostropestu plamistego, z sylibiną jako składnikiem głównym. W badaniach laboratoryjnych wykazuje działanie antyoksydacyjne, stabilizuje błony hepatocytów i utrudnia wnikanie części toksyn do komórek. Dane kliniczne są skromniejsze. Przegląd Cochrane obejmujący pacjentów z alkoholową i wirusową chorobą wątroby nie wykazał wpływu sylimaryny na śmiertelność ani na przebieg choroby, a jakość włączonych badań oceniono jako niską, przy dobrej tolerancji preparatu⁵. W stłuszczeniu metabolicznym wyniki pojedynczych prób są niejednoznaczne. Ostropest trafia też do kuchni w postaci mielonych nasion dodawanych do jogurtu czy owsianki. O tym, jak stosować ostropest plamisty na wątrobę w formie mielonej i kiedy lepiej z niego zrezygnować, mowa w osobnym opracowaniu. Warto wiedzieć, że sylimaryna wchłania się słabo, może uczulać osoby z alergią na rośliny z rodziny astrowatych i wpływa na enzymy metabolizujące niektóre leki, co ma znaczenie przy terapii przewlekłej.

Jaka dieta realnie odciąża wątrobę i od czego zacząć?

Najlepiej udokumentowaną interwencją jest utrata 7-10 procent masy ciała: taki ubytek zmniejsza stłuszczenie, zapalenie, a przy dłuższym utrzymaniu również włóknienie³. Model żywienia, który wytyczne wskazują wprost, to dieta śródziemnomorska: warzywa, strączki, ryby, oliwa, pełne ziarna, przy ograniczeniu czerwonego mięsa, słodyczy i przede wszystkim napojów słodzonych fruktozą. Kawa, wbrew obiegowej opinii, wiąże się z mniejszym ryzykiem włóknienia³. Ruch to minimum 150 minut umiarkowanego wysiłku tygodniowo. Dla nerek istotne jest dodatkowo ograniczenie soli i odpowiednie nawodnienie. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej proponuje prostą regułę talerza: połowa warzyw i owoców, ćwierć produktów pełnoziarnistych, ćwierć źródeł białka⁶. Plan na początek składa się z trzech kroków: badania, żeby wiedzieć, na czym się stoi, redukcja alkoholu i słodkich napojów, a dopiero na końcu ewentualne wsparcie w kapsułkach, traktowane jako dodatek, nie fundament.

Suplement diety jest środkiem spożywczym, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety. Suplement diety nie ma właściwości leczniczych.

Źródła

  1. Hartleb M, Wunsch E, Milkiewicz P i wsp. Postępowanie z chorymi na niealkoholową stłuszczeniową chorobę wątroby. Zalecenia Polskiej Grupy Ekspertów NAFLD 2019. Medycyna Praktyczna, 2019.
  2. Younossi ZM, Golabi P, Paik JM i wsp. The global epidemiology of nonalcoholic fatty liver disease (NAFLD) and nonalcoholic steatohepatitis (NASH): a systematic review. Hepatology, 2023.
  3. European Association for the Study of the Liver, European Association for the Study of Diabetes, European Association for the Study of Obesity. EASL-EASD-EASO Clinical Practice Guidelines on the management of metabolic dysfunction-associated steatotic liver disease (MASLD). Journal of Hepatology, 2024.
  4. Byrne CD, Targher G. NAFLD as a driver of chronic kidney disease. Journal of Hepatology, 2020.
  5. Rambaldi A, Jacobs BP, Gluud C. Milk thistle for alcoholic and/or hepatitis B or C virus liver diseases. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2007.
  6. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej. Talerz zdrowego żywienia. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH - Państwowy Instytut Badawczy, 2020. ncez.pzh.gov.pl

Treść promocyjna